Zakaz konkurencji

Zakaz konkurencji to instytucja uregulowana w rozdziale III działu czwartego kodeksu pracy, w art. od 1011 do 1014. Pozwala ona na zawarcie między pracodawcą a pracownikiem umowy, zgodnie z którą ten drugi nie będzie mógł prowadzić działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy samodzielnie, ani też świadczyć pracy na jakiejkolwiek podstawie dla innego podmiotu zajmującego się taką działalnością.

Z formalnego punktu widzenia, zakaz konkurencji może być ujęty jedynie w odrębnej umowie, co wynika z brzmienia art. 1011 § 1 kodeksu pracy. Oznacza to, że nie powinien on stanowić jednego z postanowień umowy o pracę, umieszczonego w jej ramach, lecz musi przyjąć postać osobnego dokumentu, zawierającego oświadczenia woli stron. Zgodnie z art. 1013 kodeksu pracy umowa taka musi być, pod rygorem nieważności, zawarta w formie pisemnej - nie jest więc dopuszczalne zastrzeżenie zakazu konkurencji ustnie czy też jednostronnym pisemnym oświadczeniem pracodawcy. Co więcej, zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2009 r., sygn. akt II PK 41/09), wyznaczenie pracownikowi zakresu jego obowiązków w ramach istniejącego stosunku pracy nie może zostać uznane za tożsame z zawarciem umowy o zakazie konkurencji.

Co do zasady, zakaz konkurencji zawierany jest obok umowy o pracę i obowiązuje z nią równolegle. Okres jej trwania nie może wykraczać poza czas trwania stosunku pracy, które ustani automatycznie powoduje wygaśnięcie umowy. Wyjątek od tej reguły stanowi umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Jest to szczególna forma umowy o zakazie konkurencji, która z jednej strony trwać może nawet gdy pracodawcy i pracownika nie wiąże już stosunek pracy, z drugiej jednak obarczona jest szeregiem dodatkowych wymogów. Pierwszy z nich określa w jakich sytuacjach umowa taka może zostać w ogóle zawarta - zgodnie z art. 1012 § 1 kodeksu pracy jest ona dopuszczalna tylko wtedy, gdy pracownik z którym zostaje zawarta ma dostęp do szczególnie ważnych informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Użyte w tym przepisie pojęcia należy uznać za niejednoznaczne i niedookreślone, pozwalają jednak przyjąć z całą pewnością, że umowa taka nie powinna być zawierana z pracownikowi nie mającemu dostępu do jakichkolwiek wrażliwych informacji czy tajemnic przedsiębiorstwa pracodawcy. Ponadto, na mocy art. 1012 § 1 i 3 kodeksu pracy, w okresie obowiązywania zakazu konkurencji pracownikowi należy się od pracodawcy wypłacane co miesiąc odszkodowanie w wysokości co najmniej 25% jego wynagrodzenia otrzymywanego przed ustaniem stosunku pracy.

Umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy wygasa gdy:

  1. upłynie termin na jaki została zawarta;
  2. ustaną przyczyny ją uzasadniające;
  3. pracodawca niewywiązuje się z obowiązku wypłaty odszkodowania.

Pierwsza z powyższych przyczyn stanowi zrozumiałą konsekwencję faktu, iż umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy ma charakter czasowy - zawierana jest na określony czas i po jego upływie z mocy prawa wygasa.

Maksymalny czas, na jaki zostaje zawarta umowa nie został określony w przepisach, jednak zgodnie z art. 300 kodeksu pracy z związku z art. 5 kodeksu cywilnego nie może on z całą pewnością być bezzasadnie długi.

W przypadku drugiej przyczyny wygaśnięcia umowy każdorazowo badać należy istnienie określonego powyżej warunku wynikającego z art. 1012 § 1 kodeksu pracy - umowa taka obowiązywać może tylko gdy pracownik nadal posiada informacje na tyle istotne, że ich wyjawienie lub wykorzystanie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę. Gdy chociaż przez krótki okres okoliczność ta przestaje mieć miejsce, umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy wygasa.

Trzecia z wymienionych przyczyn stanowi dodatkową formę ochrony interesu pracownika - zgodnie z nią jeżeli pracodawca niewywiąże się z obowiązku zapłąty w terminie chociaż jednej raty odszkodowania określonego w art. 1012 § 3 kodeksu pracy, umowa o zakazie konkurencji przestaje wiązać strony. Przyjęte w doktrynie stanowisko w tym względzie należy uznać za dalece korzystne dla pracownika - zgodnie z nim, jeżeli pracodawca nie wywiązuje się z ciążącego na nim obowiązku, pracownik ma wybór między podjęciem działalności konkurencyjnej (do czego jest uprawniony) lub dalszym powstrzymywaniem się od niej przy jednoczesnym zachowaniu roszczenia o wypłatę dalszych rat aż do końca okresu ustalonego w umowie. Nawet jeśli podejmie on działalność konkurencyjną przed zakończeniem tego okresu, roszczenie o zapłatę rat za okres skutecznego powstrzymywania się od niej pozostaje jednak nadal aktualne i może być egzekwowane na drodze sądowej.

Zgodnie z art. 1011 § 2 kodeksu pracy naruszenie zakazu konkurencji przez pracownika stwarza po stronie pracodawcy, który poniósł z tego tytułu szkodę, prawo dochodzenia odszkodowania. W przypadku nieumyślnego naruszenia umowy jest ono ograniczone do trzykrotności miesięcznego wynagrodzenia pracownika, jednak gdy naruszenie ma charakter umyślny (co, jak się zdaje, będzie znacznie częstszym przypadkiem), pracownik odpowiada do wysokości całej poniesionej szkody. Podobna odpowiedzialność (nieograniczona jednak w przypadku nieumyślności) obciąża pracownika który zawarł umowę o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy, jednak w takiej umowie zawrzeć można również karę umowną, która nie dość, że będzie mieć stałą wysokość niezależną od poniesionej szkody, to jeszcze może być nałożona na pracownika tylko za naruszenie zakazu konkurencji, bez powstania szkody jako takiej. Należy równocześnie podkreślić, że, zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2013 r., sygn. akt II PK 165/12, odmowa podpisania umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy zawierająca karę umową w niewygórowanej, racjonalnej w odniesieniu do wynagrodzenia pracownika wysokości może stanowić podstawę do wypowiedzenia mowy o pracę.

Zgodnie z art. 1014 § 2 kodeksu pracy opisane powyżej rozwiązania nie ograniczają w żaden sposób skuteczności zakazów konkurencji przewidzianych w innych przepisach, takich jak:

  • art. 15 ust. 2 ustawy prawo bankowe;
  • art. 11 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji;
  • art. 56 §3 i 4 ustawy prawo spółdzielcze
  • i innych.